از همکاری دفاعی تا کریدور میانی؛ بریتانیا در قفقاز به دنبال چیست؟یولپرس| جمهوری آذربایجان و بریتانیا با امضای یک سند مشترک، روابط دوجانبه خود را به سطح «شراکت راهبردی» ارتقا دادند؛ توافقی که همکاریهای دفاعی، امنیتی، اقتصادی و ترانزیتی را در بر میگیرد.
بر اساس این سند، دو کشور در زمینه آموزش نظامی، افزایش توان دفاعی، هماهنگی عملیاتی و توسعه صنایع دفاعی همکاری خواهند کرد. مدیریت مرزها، همکاریهای انتظامی و قضایی، انرژی پاک، آموزش و هوش مصنوعی نیز از دیگر محورهای توافق است. لندن همچنین از توسعه کریدور میانی و طرحهای ترانزیتی منطقه حمایت کرده و بر ضرورت تداوم روند صلح میان آذربایجان و ارمنستان تأکید کرده است.
اما اهمیت این توافق فراتر از مناسبات دوجانبه است. پرسش اصلی این است که بریتانیا در شرایط جدید ژئوپلیتیکی قفقاز جنوبی چه اهدافی را دنبال میکند؟
روابط بریتانیا و آذربایجان سابقهای طولانی دارد. حضور شرکتهای بریتانیایی، بهویژه BP، در صنعت نفت و گاز جمهوری آذربایجان، لندن را از دهه ۱۹۹۰ به یکی از بازیگران اقتصادی مهم در این کشور تبدیل کرد. با این حال، تحولات منطقهای، بهویژه جنگ دوم قرهباغ در سال ۲۰۲۰، اهمیت سیاسی و امنیتی باکو را برای بریتانیا افزایش داد.
در جریان جنگ قرهباغ، لندن ضمن تأکید بر ضرورت حلوفصل دیپلماتیک مناقشه، روابط سیاسی و اقتصادی خود با باکو را حفظ کرد و از تمامیت ارضی آذربایجان حمایت میکرد. هرچند این موضع را نباید به معنای حمایت نظامی مستقیم بریتانیا از عملیات نظامی باکو دانست، اما تداوم روابط نزدیک دو کشور نشان داد که تحولات قرهباغ نتوانسته منافع راهبردی لندن در آذربایجان را تحت تأثیر قرار دهد.
پس از جنگ نیز بریتانیا تلاش کرد جایگاه خود را در نظم جدید منطقه حفظ کند. لغو تحریم تسلیحاتی علیه آذربایجان و ارمنستان در اکتبر ۲۰۲۵ و توسعه همکاریهای دفاعی با هر دو کشور، بخشی از این رویکرد بود. لندن در واقع به دنبال آن است که ضمن حفظ رابطه نزدیک با باکو، در معادلات سیاسی و امنیتی ایروان نیز نقش داشته باشد.
یکی از اهداف مهم بریتانیا، تقویت حضور در منطقهای است که روسیه برای دههها از نفوذ سیاسی و امنیتی گستردهای در آن برخوردار بوده است. جنگ اوکراین و تغییر معادلات قدرت در اوراسیا، اهمیت مسیرهای جایگزین انتقال کالا و انرژی را افزایش داده است. در این چارچوب، کریدور میانی برای لندن اهمیت ویژهای دارد؛ مسیری که چین و آسیای مرکزی را از طریق دریای خزر، آذربایجان، گرجستان و ترکیه به اروپا متصل میکند.
تقویت این مسیر میتواند وابستگی تجاری اروپا به مسیرهای عبوری از روسیه را کاهش دهد و فرصت تازهای برای حضور اقتصادی و سیاسی بریتانیا در قفقاز و آسیای مرکزی ایجاد کند. از این منظر، حمایت لندن از کریدور میانی صرفاً یک همکاری اقتصادی نیست، بلکه بخشی از رقابت بر سر مسیرهای تجاری و نفوذ ژئوپلیتیکی در اوراسیاست.
در این میان، آذربایجان به دلیل موقعیت جغرافیایی، منابع انرژی، روابط نزدیک با ترکیه و دسترسی به دریای خزر، یکی از مهمترین شرکای غرب در قفقاز جنوبی محسوب میشود. برای بریتانیا، تقویت روابط با باکو به معنای دسترسی به بازیگری تأثیرگذار در معادلات انرژی، امنیت و ترانزیت منطقه است.
اما توافق جدید لندن و باکو برای ایران نیز اهمیت ویژهای دارد. بریتانیا علاوه بر منافع اقتصادی، انرژی و ترانزیتی خود در قفقاز، نیمنگاهی هم به تحولات سیاسی و امنیتی ایران دارد. در شرایطی که رقابت قدرتهای منطقهای و فرامنطقهای بر سر آینده و معادلات ایران ادامه دارد، نزدیکی راهبردی لندن به باکو میتواند فرصتی برای تقویت حضور و افزایش ظرفیت اثرگذاری بریتانیا در تحولات پیرامونی ایران فراهم کند.
جمهوری آذربایجان به دلیل موقعیت جغرافیایی، مرز مشترک با ایران و پیوندهای سیاسی و اقتصادی با ترکیه، از اهمیت ویژهای در این معادلات برخوردار است. از این منظر، توسعه همکاریهای دفاعی و امنیتی لندن و باکو را نمیتوان صرفاً در چارچوب روابط دوجانبه ارزیابی کرد. این همکاریها میتواند بخشی از ظرفیت بریتانیا برای حضور در میدان رقابت ژئوپلیتیکی پیرامون ایران باشد؛ هرچند بهتنهایی دلیلی بر وجود توافقی برای اقدام علیه تهران نیست.
در مجموع، شراکت راهبردی لندن و باکو را باید فراتر از یک توافق اقتصادی و دفاعی ارزیابی کرد. بریتانیا در پی آن است که با تکیه بر روابط دیرینه خود با آذربایجان، جایگاهش را در نظم جدید قفقاز جنوبی تثبیت کند، در رقابت بر سر مسیرهای تجاری اوراسیا سهم بیشتری به دست آورد و همزمان ظرفیت نفوذ خود را در محیط پیرامونی ایران افزایش دهد. قفقاز جنوبی برای لندن دیگر صرفاً منطقهای برای همکاری در حوزه انرژی نیست؛ بلکه بخشی از میدان بزرگتر رقابت بر سر آینده موازنه قدرت در اوراسیا است.
@Yol_press